Niedokrwistość – Kiedy wymaga interwencji medycznej? Poradnik dla pacjentów leczonych onkologicznie

pacjent onkologiczny

Mielosupresja w konsekwencji leczenia onkologicznego

Leczenie onkologiczne (zarówno chemioterapia, jak i radioterapia) powoduje niszczenie szybko dzielących się komórek. Efektem jest eliminacja ulegających częstym podziałom komórek nowotworowych, ale konsekwencją – niszczenie zdrowych komórek odpowiedzialnych za produkcję krwinek białych (leukocytów oraz ich najliczniejszej frakcji – neutrocytów, najistotniejszych z punktu widzenia potencjalnych powikłań) oraz niszczenie krwinek czerwonych (erytrocytów) i płytek krwi (trombocytów).

Powikłanie to nosi nazwę mielosupresji.

W zależności od frakcji niszczonych komórek krwi, wyróżniamy neutropenię (obniżenie poziomu neutrocytów), niedokrwistość (inaczej anemię – w definicji obniżenie poziomu erytrocytów, w praktyce istotny jest natomiast poziom hemoglobiny) oraz małopłytkowość (trombocytopenię – obniżenie poziomu płytek).

W zależności od stopnia uszkodzenia szpiku wyróżniamy penie I, II, III i IV stopnia (klinicznie  istotne są penie III i IV stopnia). Natomiast w zależności od liczby uszkodzonych linii krwiotwórczych wyróżniamy penię jedno-, dwu- lub trójukładową. Najgroźniejsze powikłanie to pancytopenia, dotycząca zarówno białych, jak i czerwonych krwinek oraz płytek.

Celem tego krótkiego poradnika jest omówienie w sposób prosty i przystępny dla pacjentów zagadnień związanych z powikłaniami wynikającymi z wyparcia szpiku. Ponadto ma on za zadanie wyjaśnienie podstawowej terminologii  medycznej, tak aby pacjent mógł łatwiej zrozumieć swoją dokumentację medyczną (np. kartę informacyjną) i zalecenia dawane mu przez onkologa.

Warto wiedzieć, jakie konkretnie sytuacje powinny zobligować chorego do szukania fachowej porady medycznej, a ponadto jak radzić sobie z łagodniejszymi objawami niepożądanymi leczenia onkologicznego. Jest to o tyle istotne, że w wielu przypadkach prosta („niemedyczna” –„domowa”) interwencja może pozytywnie przeciwdziałać działaniom niepożądanym i znacząco wpłynąć na poprawę jakości życia chorego.

Niedokrwistość (anemia)

DEFINICJA:

Niedokrwistość – obniżenie poziomu stężenia hemoglobiny (Hb), hematokrytu (Ht) i liczby krwinek czerwonych poniżej dolnej granicy normy.
Stopień nasilenia niedokrwistości ocenia się na podstawie stężenia hemoglobiny.
Bezobjawowa niedokrwistość III st. – obniżenie poziomu Hb < 8 mg/dl bez objawów anemizacji.
Bezobjawowa niedokrwistość IV st. – obniżenie poziomu Hb < 6,5 mg/dl bez objawów anemizacji.
Objawowa anemizacja – każdy stopień niedokrwistości z towarzyszącymi nasilonymi objawami klinicznymi anemizacji.

UWAGA!
W praktyce istotne znaczenie ma nie tylko bezwzględna wartość stężenia hemoglobiny, ale również stopień adaptacji chorego (warunkujący wystąpienie objawów anemizacji).

W UPROSZCZENIU jest to ograniczenie zdolności szpiku kostnego do produkcji czerwonych krwinek, odpowiedzialnych za transport tlenu do wszystkich części ciała.

W związku z tym, w konsekwencji niedokrwistości, do komórek ciała dostarczana jest zbyt mała ilość tlenu („energii”), co powoduje szereg konsekwencji dla organizmu.

OBJAWY:

  • zmęczenie, osłabienie, znużenie, uczucie przemęczenia i „rozbicia”;
  • problemy z koncentracją i uwagą;
  • problemy z codzienna aktywnością;
  • apatia, brak motywacji, depresja i wyczerpanie emocjonalne, ale także niepokój, nadmierna drażliwość i irytacja;
  • wypadanie włosów, blada cera, bladość powłok skórnych lub tzw. „ziemista” skóra z tendencją do przesuszania się, pękanie kącików ust;
  • zaburzenia hormonalne, obniżenie libido;
  • zaburzenia snu;
  • przyspieszenie pracy serca, uczucie kołatania/nierównego bicia serca;
  • zimne poty, uczucie „braku powietrza”, szumy uszne;
  • zmniejszenie tolerancji wysiłku, skłonność do „zadyszki”;
  • objawy niewydolności serca (w tym wystąpienie obrzęków i nasilenie objawów choroby wieńcowej);
  • ból głowy;
  • zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (nudności, zaparcia, jadłowstręt, upośledzenie wchłaniania, wyniszczenie);
  • zaburzenia metaboliczne;
  • upośledzenie odporności;
  • obniżenie jakości życia.

Objawy wymagające pilnej konsultacji lekarskiej:

– ZAWROTY GŁOWY, MROCZKI PRZED OCZAMI, OMDLENIA, NASILONA DUSZNOŚĆ, BÓLE W KLATCE PIERSIOWEJ (objawy alarmowe – konieczność pilnego wykonania morfologii krwi obwodowej).

UWAGA!
Zarówno samej chorobie nowotworowej, jak i jej leczeniu często towarzyszy zmęczenie i wyczerpanie emocjonalne; natomiast nasilenie tych objawów może być konsekwencją anemizacji – stanu wymagającego pilnej interwencji lekarskiej.

Sposoby radzenia sobie „we własnym zakresie” / zapobieganie:

  • zbilansowana dieta bogata w czerwone mięso (wołowina, wątróbka) i zielone warzywa liściaste (szpinak, sałata, kapusta) oraz buraki;
  • właściwe gospodarowanie czasem;
  • unikanie nadmiernego wysiłku;
  • dbanie o sen i relaks;
  • umiejętność rozsądnego delegowania obowiązków na innych członków rodziny;
  • unikanie nadmiernego stresu;
  • ćwiczenia oddechowe i relaksacyjne;
  • spokojne, powolne podnoszenie się z pozycji leżącej, poprzez siedzącą, do stojącej – unikanie zawrotów głowy wywołanych odpływem krwi do dolnych partii ciała, występujących przy gwałtownym wstawaniu.

Wskazówka dla lekarzy POZ:

Włączenie leczenia objawowego niedokrwistości w warunkach ambulatoryjnych nie wykracza poza kompetencje lekarza POZ.

Przetoczenie krwi u pacjentów poddawanych chemioterapii może odbywać się w sposób bezpieczny w oddziałach chorób wewnętrznych i nie wymaga nadzoru onkologicznego. Jest to niezmiernie ważne w obliczu zarówno odległości ośrodka onkologicznego od miejsca zamieszkania chorego, jak i braku adekwatnej ilości stacjonarnych oddziałów onkologicznych, zapewniających chorym możliwość pilnej hospitalizacji.

UWAGA!

Powszechnie przyjmowane kryterium kwalifikacji do transfuzji to KKCZ – Hb < 8 mg/dl. Natomiast bezwzględnym wskazaniem jest wstrząs hipowolemiczny w wyniku utraty krwi oraz każdego stopnia niedokrwistość, której towarzyszą nasilone objawy kliniczne, wymagające natychmiastowego skorygowania wartości hemoglobiny.

Interwencje medyczne / onkologiczne:

  • suplementacja żelaza, kwasu foliowego, witaminy B12 – decyzja o włączeniu zawierających je preparatów należy do lekarza i zapada po wykonaniu panelu badań laboratoryjnych (tzw. gospodarka żelaza); ze względu na różne rodzaje niedokrwistości wymagające odmiennych sposobów postępowania nie należy przyjmować suplementów bez konsultacji z lekarzem;
  • hamowanie krwawień;
  • rewizja leków stosowanych przez chorego;
  • profilaktyczne stosowanie erytropoetyny (np. darbopoetyna alfa), przy przestrzeganiu ścisłych kryteriów onkologicznych włączenia preparatu – po analizie zysków i strat wynikających z możliwych powikłań zakrzepowo-zatorowych;
  • przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych – KKCZ (transfuzja krwi);
  • konieczność odroczenia kolejnej chemioterapii lub konieczność redukcji dawki cytostatyków (implikacje związane z tym tematem opisane w rozdziale o neutropenii.)

Podsumowanie

Zaburzenia hematologiczne należą do najczęstszych powikłań związanych z leczeniem onkologicznym. Determinują one intensywność podawanej chemioterapii (lub dawek radioterapii). Skuteczne zapobieganie oraz właściwe rozpoznanie i leczenie powikłań ze strony szpiku kostnego warunkuje utrzymanie odpowiedniego rytmu i adekwatnych dawek stosowanego leczenia onkologicznego.

UWAGA!!!

W przypadku pojawienia się objawów sugerujących wystąpienie neutropenii, niedokrwistości lub małopłytkowości należy W PIERWSZEJ KOLEJNOŚCI wykonać morfologię krwi z rozmazem. Jeżeli niskie poziomy parametrów morfologicznych potwierdzą się niezbędny jest kontakt z lekarzem prowadzącym – lekarzem POZ, a w razie konieczności lekarzem onkologiem (prowadzącym lub dyżurnym).

UWAGI PRAKTYCZNE!

Badanie morfologiczne można z łatwością wykonać zarówno w warunkach POZ, jak i w oddziałach pomocy doraźnej, SOR (oddziałach ratunkowych), czy izbie przyjęć każdego szpitala. Wynik jest zazwyczaj dostępny niemal natychmiast.

W przypadku braku dostępu do badania w ramach NFZ warto pamiętać, że koszt prywatnie wykonanego badania morfologicznego jest niski (kilkanaście złotych). Morfologia pozwoli rozróżnić bagatelne dolegliwości od objawów związanych z zagrożeniem życia. W związku z tym wykonanie badania morfologicznego jest rzeczywiście kluczowe.

Należy ponadto pamiętać, iż przed konsultacją onkologiczną – zarówno osobistą, jak i telefoniczną – wykonanie morfologii jest koniecznością; bez jej wyniku lekarz w żaden sposób nie będzie miał możliwości jakiejkolwiek fachowej porady medycznej.

Należy ponadto bezwzględnie pamiętać o wykonaniu badania morfologicznego przed:

  • pierwszym i każdym kolejnym cyklem chemioterapii;
  • leczeniem kanałowym zębów lub ich ekstrakcją (w tym przypadku warunkiem wykonywania
    jakichkolwiek inwazyjnych zabiegów stomatologicznym są prawidłowe wartości neutrocytów, hemoglobiny i płytek; ponadto po zabiegu konieczne jest włączenie antybiotykoterapii (np. klindamycyna, doksycyklina  lub amoksycylina z kwasem klawulonowym);
  • inwazyjną diagnostyką przeprowadzaną w trakcie chemioterapii (np. cystoskopia, HSG);
  • wszelkimi zabiegami chirurgicznymi wykonywanymi w trakcie leczenia cytostatykami, a także innymi diagnostyczno-terapeutycznymi procedurami inwazyjnymi (np. biopsja gruboigłowa, pobranie węzłów chłonnych do badania, pleurodeza).

Autor: Agnieszka Bryjak, Specjalista Onkologii Klinicznej, Salve Medica


Bezpłatny poradnik dla osób chorych i ich bliskich

“Prosto w raka – czyli o medycynie personalizowanej” to bezpłatny poradnik, który w przystępnej formie podsumowuje najnowsze informacje dotyczące roli badań genetycznych w diagnostyce chorób nowotworowych. Dowiedz się, kiedy trzeba wykonać określone badania, jak powinien przebiegać proces diagnostyki molekularnej oraz czym jest personalizacja leczenia.

Wypełnij poniższy formularz, a poradnik wyślemy pocztą w ciągu 7 dni.

poradnik prosto w raka






Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych, tj. imienia i nazwiska, adresu e-mail, numeru telefonu i adresu zamieszkania, przez Alivię Fundację Onkologiczną Osób Młodych z siedzibą w: ul. Wąwozowa 11, 02-796 Warszawa w celu wysyłki poradnika "Prosto w raka" oraz w celu informowania o działaniach Fundacji Alivia.

Informujemy, że administratorem danych osobowych jest Alivia – Fundacja Onkologiczna Osób Młodych z siedzibą w: ul. Wąwozowa 11, 02-796 Warszawa („Administrator”). W celu uzyskania dodatkowych informacji na temat Pani/Pana danych osobowych może skontaktować się Pan/Pani z Inspektorem Ochrony Danych pod adresem e-mail: daneosobowe@alivia.org.pl. Dane osobowe przetwarzane są w celu wysyłki poradnika “Prosto w raka – czyli o medycynie personalizowanej” oraz w celu informowania o działalności statutowej Fundacji, na podstawie art. 6 ust. 1 lit. a RODO. Ma Pan/Pani prawo w dowolnym momencie wycofać zgodę, kierując informację o jej wycofaniu na adres e-mail daneosobowe@alivia.org.pl lub korzystając z linku do wypisania z subskrypcji, zamieszczonym w e-mailu. Wycofanie zgody nie wpływa na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej wycofaniem. Odbiorcą danych osobowych mogą być podmioty działające wyłącznie na zlecenie Administratora, takie jak firmy realizujące obsługę informatyczną, komunikacyjną i doradczą. Dane osobowe będą przechowywane do czasu wycofania zgody lub upłynięcia okresu obowiązku przechowywania danych wynikających z przepisów rachunkowo-podatkowych. Przysługuje Pani/Panu prawo do żądania dostępu do swoich danych osobowych, ich sprostowania, sprzeciwu wobec przetwarzania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, a także prawo do przenoszenia danych oraz wniesienia skargi do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Podanie danych osobowych jest dobrowolne, lecz ich niepodanie skutkować będzie brakiem możliwości wysyłki poradnika i informowania o działaniach Fundacji. Dane osobowe nie będą wykorzystywane do zautomatyzowanego podejmowania decyzji, w tym profilowania.

Powiązane artykuły